A. Mertol Tulum adýna ilk defa 1971 yýlýnda Sivas'ta, Milli Eðitim Bakanlýðý Yayýnevi'nden elli liraya kýyýp satýn aldýðým Tazarruname'de rastlamýþtým.
Nasýl bir çetin ceviz olduðu daha "Hamd-i nâ-ma'dûd ve senâ-yý nâ-mahdûd ol hazrete sezâ-vârdur ki, her zerre-i mevcûd ve her dâhil-i dâyire-i vücûd ol hazretün vücûb-ý vücûdýna delîl-i katý'dur" þeklindeki ilk cümlesinden anlaþýlan, uzun süre pek de anlamadan sýrf musikisi için okuduðum Tazarruname, Fatih devrinin büyük ilim, edebiyat ve devlet adamlarýndan Sinan Paþa'nýn imzasýný taþýyordu. O zaman eserin ne kadarýný okudum, hatýrlamýyorum; ama yedi yýl sonra Orhan Þaik Gökyay'ýn Milli Kültür dergisinin ikinci sayýsýnda çýkan "Sevinç" baþlýklý yazýsýndan Ý.Ü. Edebiyat Fakültesi'nde doçent olarak görev yaptýðýný öðrendiðim Mertol Bey'in Tazarruname neþriyle önemli bir iþ yaptýðýný anlamýþtým. Bu yazýsýný Destursuz Baða Girenler (1982) adlý eleþtiri kitabýna da alan Orhan Þaik Hoca, sadece Mertol Bey'e "baðda elini kolunu sallayarak dolaþma yetkisi" tanýmýþtý. Açýkçasý, Mertol Bey, bu haþin münekkide göre, o günlerde eski metinleri en az hatayla okuyup yeni harflere aktarabilecek birkaç isimden biriydi.
Mertol Bey'in, doktora tezi olarak hazýrladýðý Tazarruname'nin hemen baþýnda Sinan Paþa'nýn hayatý, sanatý ve eserleri hakkýnda yazdýðý kapsamlý bir araþtýrma da yer almaktadýr. Ýstanbul'un ilk kadýsý Hýzýr Bey'in (Kadýköyü'nün ismi ondan gelir) oðlu olan ve Nasreddin Hoca'nýn soyundan geldiði rivayet edilen Sinan Paþa, Mertol Bey'in anlattýðýna göre, çok genç yaþta Fatih tarafýndan "Hâce-i Sultanî" unvaný verilerek Saray'a alýnýr ve halk arasýnda Hoca Paþa diye tanýnýr. Gedik Ahmet Paþa'nýn azlinden sonra da sadrazam yapýlmýþ, fakat çok geçmeden bazý konularda kendisinden farklý düþünenlerin tezviratýyla gözden düþerek hapsedilmiþtir. Bunun üzerine devrin âlimleri toplanarak Sinan Paþa'nýn hemen serbest býrakýlmamasý halinde o güne kadar yazdýklarý bütün eserleri yakýp ülkeyi terk edeceklerini bildirerek Fatih'e adeta ültimatom verirler. Tehdide ister istemez boyun eðen Fatih, Sinan Paþa'yý serbest býrakarak Sivrihisar kadýlýðý ve müderrisliði göreviyle Ýstanbul'dan uzaklaþtýrýr, fakat kararýndan piþmanlýk duymuþ olmalý ki, arkasýndan "mecânîne münasib tedbirat" almasý, yani deliler için uygulanan usulü uygulamasý için bir hekim gönderir. Ýznik'te Paþa'ya yetiþen hekim, onu yeniden hapse attýrarak günde elli deðnek vurdurmaya baþlar. Molla Hüsameddin'in Fatih'e bir mektup göndererek bu tarzda tedaviden (!) vazgeçilmesi ricasý üzerine býrakýlan Sinan Paþa, Sivrihisar'a yerleþerek padiþahýn ölümüne kadar orada yaþayacaktýr.
Sinan Paþa'nýn hangi meseleden dolayý þikâyet edildiði ve ne ile suçlandýðý ne yazýk ki bilinmiyor. Fatih, öyle anlaþýlýyor ki ulema tarafýndan tehdit edilmiþ olmak gururunu incittiði için, öfkesini buna sebep olan Sinan Paþa'dan çýkarmýþtýr. Paþa, Mertol Tulum'un doçentlik tezi olarak hazýrladýðý Maarifname adlý eserinde padiþaha çok acý sitemlerde bulunur.
Sinan Paþa'nýn Tazarruname'si, akademik hayatý boyunca çok önemli çalýþmalar yapan ve bu çalýþmalarýna hâlen emekli olarak yaþadýðý Bursa'da ayný heyecanla devam eden Mertol Bey'in ilk göz aðrýsýdýr ve elini üzerinden hiç çekmemiþtir. Türkiye Diyanet Vakfý Yayýnlarý arasýnda çýkan Yakarýþlar Kitabý, bu eserin günümüz Türkçesiyle yeniden söyleniþidir. Eski metinlerle haþir neþir olanlar bilirler ki, eski metinleri bugünkü dile çevirmek imkânsýz denecek kadar zordur.
Bu zor iþin üstesinden maharetle gelen Mertol Bey'in son çalýþmalarýndan biri de Seyyid Vehbi'nin Surname'sidir. Bilindiði gibi, bu eserde III. Ahmed'in þehzadeleri için yaptýrdýðý muhteþem sünnet düðünü ayrýntýlý bir þekilde anlatýlýr. Padiþah için hazýrlanan minyatürlü nüshayý esas alan Mertol Bey'in hem orijinal metnin çeviriyazýsýný, hem de bugünkü Türkçeye çevirisini ihtiva eden bu titiz çalýþmasý da kültür tarihimize ciddi bir katký niteliði taþýmaktadýr (Kabalcý Yayýnevi). Her iki eseri daha anlaþýlýr kýlmak için düþtüðü notlarýn önemine ayrýca dikkatinizi çekmek isterim.
Þu sýralarda bir lügat üzerinde çalýþan Mertol Bey'e uzun ve verimli bir ömür diliyor, herkesin altýndan kalkamayacaðý nice çetin ceviz metnin himmetini beklediðini kendisine hatýrlatarak bu yazýyý Tazarruname'den Ýslâm sanatlarýnýn estetik arka planý hakkýnda ipuçlarý da taþýyan kýsa bir bölümün çevirisiyle noktalýyorum:
"Tanrým! Dünyanýn bütün nakkaþlarý ve insanoðlunun tüm ressamlarý bir nakýþ çizmek ve bir biçim yapmak isteseler, bir geniþ ve açýk yerde, bir hareketsiz nesnenin üstünde yaparlar; sen o ezel musavvirisin ki bir katre hareketli su üzerinde, dar ve karanlýk bir kanalda öyle bir insan sureti meydana getirdin ki götürü Çin nakkaþlarý ve yeryüzü heykeltýraþlarý -ki portre çizici kalemleri ve ibret verici resimleri Âzer'in canýný kýskançlýða sevk eder ve renk karýþtýrýcý akýllarý ve suret düzücü yaradýlýþlarý Mâni'nin usunu þaþýrtýr- hiç o suretin tasviri niteliðinde biçim düþünemediler ve bulamadýlar; o çizim ve resmin güzelliði karþýsýnda hayranlýk duyup bakakaldýlar, dünyanýn bütün niteleme ustalarý ile yeryüzünün tüm benzetme üstatlarý onu övmekte ve kutsamakta çaresizliðe düþüp þaþakaldýlar."
56936 Dolar:
1,8295 Euro:
